Posted by: Jay Bhatt | બુધવાર, નવેમ્બર 14, 2007

નિષ્ઠા અને નમ્રતાની મૂર્તિ કેશવ હર્ષદ ધ્રુવ

“કેશવલાલે એમનાં સંશોધનો, સંપાદનો અને અનુવાદો વિસ્તૃત અને વિગતપૂર્ણ પ્રસ્તાવનાઓ સાથે પ્રગટ કર્યાં છે. એમાં એમણે એમના સમયમાં જે સાધન-સામગ્રી ઉપલબ્ધ હતી એનો સંપૂર્ણ અને વિવેકપૂર્ણ ઉપયોગ કરેલ છે. એમાં એમણે એમના મૌલિક અભિગમથી કાવ્યો અને નાટકોનું વિશદ વિ¹લેષણ કર્યું છે અને કવિઓ અને નાટકકારો વિશે એમનાં સ્વતંત્ર મંતવ્યો, અભિપ્રાયો, અનુમાનો અને અર્થઘટનો પ્રગટ કર્યાં છે. જો કે એને માટે એમણે કોઈ કારણ કે આધારો કે આંતર-બાહ્ય પ્રમાણો રજૂ કર્યાં નથી. એમણે પ્રાચીન પ્રશિષ્ટ સંસ્કૃત કવિઓ અમરુ અને જયદેવનાં કાવ્યો તથા નાટકકારો ભાસ, વિશાખદત્ત, હર્ષ અને કાલિદાસનાં નાટકો વિશે તથા મધ્યકાલીન ગુજરાતી કવિઓ અખો, પદ્મનાભ, શ્રીધર, પ્રેમાનંદ અને રત્નેશ્વર તથા એમનાં કાવ્યો વિશે એમનાં સમય, સ્થળ, સમકાલીન સામાજિક અને રાજકીય ઇતિહાસ અને જનશ્રુતિના સંદર્ભમાં વિવેચન કર્યું છે.

૧૯૦૭માં એમણે રજી ગુજરાતી સાહિત્યપરિષદના પ્રમુખપદેથી ‘વાગ્વ્યાપાર’ વ્યાખ્યાન કર્યું હતું. આ વ્યાખ્યાનથી એમણે એમના ગુજરાતી ભાષા વિશેના સંશોધનનો આરંભ કર્યો હતો. પછીથી એમણે ગુજરાતી ભાષાના સ્વરો, ઉચ્ચારો, શબ્દોની વ્યુત્પત્તિ આદિની લાક્ષણિકતાઓ અંગે સતત સંશોધન કર્યું હતું. આમ, ભાષાશાસ્ત્રના ક્ષેત્રમાં પણ એમનું મહત્ત્વનું પ્રદાન અને માનભર્યું સ્થાન છે.

૧૯૩૧માં એમણે મુંબઈ યુનિવર્સિટીના ઉપક્રમે ઠક્કર વસનજી માધવજી વ્યાખ્યાનમાળામાં ‘પઘરચનાની ઐતિહાસિક આલોચના’ શીર્ષકથી પાંચ વ્યાખ્યાનો કર્યાં હતાં. એમણે ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદમાં ‘પઘરચનાનાં પ્રકારો’ નિબંધ રજૂ કર્યો હતો. એમાં એમણે ૠગ્વેદથી તે આજ લગીના પ્રાચીન પ્રશિષ્ટ સંસ્કૃત અક્ષરમેળ છંદો, મધ્યકાલીન પ્રાકૃત-અપભ્રંશ છંદો તથા ગુજરાતી માત્રામેળ, સંખ્યામેળ, લયમેળ છંદોની કાળક્રમે ઐતિહાસિક આલોચના કરી છે. છંદોની ઉત્પત્તિથી તે કયા સમયે કયા કવિઓએ કયા છંદોનો કયાં ઉપયોગ કર્યો, કયા કવિઓએ કયા છંદોનું કયાં મિશ્રણ, પરિવર્તન કે નવનિર્માણ કર્યું તે વિશે, કયા છંદોનો કયા રસ અને ભાવ સાથે સંબંધ છે તે વિશે, ગુજરાતી ભાષાના છંદોની શી વ્યવસ્થા છે તે વિશે અનેક ચર્ચાઓ છે. દલપત-નર્મદે ગુજરાતી ભાષામાં ‘દલપતપિંગળ’ અને ‘નર્મદપિંગળ’થી પિંગળના અભ્યાસનો આરંભ કર્યો હતો અને રામનારાયણ પાઠકના ‘બૃહદૂં પિંગળ’માં એની પરાકાષ્ઠા છે. આ આરંભ અને આ પરાકાષ્ઠાની વચ્ચે કેશવલાલનાં પિંગળ વિશેનાં આ વ્યાખ્યાનો સેતુરૂપ છે.

કેશવલાલના સાહિત્યજીવનની સર્વશ્રેષ્ઠ સિદ્ધિ તો એમના પ્રાચીન પ્રશિષ્ટ કાવ્યો અને નાટકોના અનુવાદો છે. એમણે ‘મેઘદૂત’ના આરંભે કહ્યું છે :

”ગુર્જરી ને ગીર્વાણ ગિરાની

પાંખે પાર પમાયા” “

આગળ વાંચો:  નિષ્ઠા અને નમ્રતાની મૂર્તિ કેશવ હર્ષદ ધ્રુવ

Advertisements

Responses

  1. તેમની જીવનઝાંખી વાંચો –
    http://sureshbjani.wordpress.com/2006/09/13/keshav_dhruv/

  2. khuba j saras…

    ch@ndr@


પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s

શ્રેણીઓ

%d bloggers like this: