મહાકવિ ન્હાનાલાલ રચિત ‘જયા અને જયન્તમાં થી વીણેલાં મધુર રસબિંદુઓ

“વધતા જતા વિલાસનાઆ  યુગમાં વિલાસના વૈરાગ્યના વૈરાગ્યની વાર્તાનાં મહિમાગીત કેટલાક યુગવાસીઓને કદાચ કર્કશ પણ લાગશે. નૈષ્ઠિક બ્રહ્મચર્યનો માર્ગ વિકટ છે, પ્રલોભનો નિરવધિ છે. ડગલે ડગલે ભય છે; પણ એ ભય વચ્ચેની નિર્ભયતામાં જ પરમ ઈન્દ્રિયનિગ્રહી કો વીર જનનું વીરત્વ છે. એટલું તો સ્પષ્ટ જ છે, કે  એ માર્ગ સર્વ માટે નથી; સંયમી માટે છે, યતાત્મન માટે છે. ઉપરાન્ત એક બીજી વાતના પણ આ નાટકમાં અંકુર છે. સ્નેહ એટલે દેહવાસના નહીં, પણ તેનાથી પર કોઈક નિર્મળી આત્મભાવના: સ્નેહયોગ દેહભોગમાં પરિણમવો જ જોઈએ એવી કંઈ કુદરતી આવશ્યકતા નથી” –ન્હાનાલાલ.
 

 જયા:

મૃત્યુ દેહને મારે છે,
પુણ્યને મારતું નથી.
પુણ્યતો અમ્મર છે અવનીમાં.
એક શરદપૂર્ણિમાએ
-યાદ છે ને ? જયન્ત !-
ચન્દ્રનું ખગ્રાસ ગ્રહણ
જોયું હતું આપણે ગંગોત્રીએ.
પણ તેથી કાંઈ
ચન્દ્રનો અમૃતથાળ ફૂટ્યો નહીં.
    
જયન્ત:

ખરૂં, જયા ! ખરૂં છે.
સૂર્ય  ને ચંદ્ર સમા
પુણ્યના પાયા યે અમ્મર છે.
સત્ નામ સાહેબનું.
સત્ નાશ પામતું જ નથી.
વાહ ત્ય્હારે, જયા !
ઓ અનન્ત કાલની જોગણ !
તારાં પુણ્યનાં વાવેતર :
પૃથ્વી ભરી ભરી વાવ
ઈક્ષુના અમૃતભંડાર,
ને ધરાવ પુણ્યનો એ પરમ ફાલ
પુણ્યરસના પિપાસુઓને.
જો ! જગત પુણ્યતરસ્યું છે.
અલ્પ છે આયુષ્યની અવધ,
પણ સત્કર્મનાં આયુષ્ય તો
આત્મા જેટલાં અમ્મર છે.
ચલાવ હોડલાં, ઓ જગત્માતા !
પુણ્યજાહ્નવીનાં મહાપૂરમાં
ને આદર આપણી
અનન્તતાની એ મહાયાત્રા.

જયા અને જયન્તમાં થી (પૃ. ૧૭૮-૧૭૯)

ન્હાનાલાલ કવિ વિષે વાંચો ગુજરાતી સારસ્વત પરિચય પર